Ερευνητικά Προγράμματα
και Έρευνες Πεδίου

Από τον Ιούνιο του 2025 και με χρονικό ορίζοντα ολοκλήρωσης τον Ιούνιο του 2028, υλοποιείται στα πλαίσια της «3ης προκήρυξης έργων ΕΛΙΔΕΚ για την ενίσχυση μελών ΔΕΠ και Ερευνητών/-τριών» το ερευνητικό πρόγραμμα με τίτλο «Οι βρεφικοί εγχυτρισμοί στο Βαθύ Αστυπάλαιας: Χρόνος, Άνθρωπος και Περιβάλλον σε μια Ακρόπολη του Αιγαίου της Τελικής Νεολιθικής / Πρώιμης Εποχής του Χαλκού Ι (3200-2800 π.Χ.)», «The Infant Pot Burials of Vathy, Astypalaia: Time, Man and Environment in a Final Neolithic / Early Bronze Age I Citadel of the Aegean (3200-2800 BC)» και ακρωνύμιο «InfAsTiME» (αρ. ερευνητικής πρότασης EΛΙΔΕΚ 23638 / αρ. έργου ΕΛΚΕ 83805).

Η διεύθυνση του φυσικού και οικονομικού αντικειμένου του ερευνητικού έργου, με Φορέα Υποδοχής το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων σε συνεργασία με εγχώρια και ξένα πανεπιστημιακά ιδρύματα και ερευνητικούς φορείς, είναι του καθ. Ανδρέα Βλαχόπουλου. Το ερευνητικό πρόγραμμα InfAstTiME παρέχει μια εις βάθος κατανόηση των κοινωνικών, πολιτισμικών, ανθρωπολογικών και περιβαλλοντικών παραμέτρων της ζωής των προϊστορικών κατοίκων του Βαθιού Αστυπάλαιας μέσω ενός συνδυασμού «συμβατικών» μακροσκοπικών και προηγμένων εργαστηριακών αναλύσεων, ενσωματώνοντας μια σειρά από διακριτές μεθοδολογίες και τεχνολογίες αιχμής:

α. μελέτη οργανικών καταλοίπων,

β. χρονολόγηση με ραδιενεργό άνθρακα (14C),

γ. αρχαιογενετικές (aDNA) αναλύσεις, και

δ. πολύ-ισοτοπικές αναλύσεις.

Στόχος του προγράμματος InfAstTiME είναι να προσδιορισθεί η απόλυτη χρονολογία των ταφών και να διερευνηθεί διεξοδικά ο ρόλος των ενηλίκων της κοινότητας στη διαδικασία ταφής των βρεφών, την ιδεολογία και τα πρότυπα συμπεριφοράς τους, καθώς και τη «μνημειοποίηση» της ταφής. Επιπλέον, επειδή οι εγχυτρισμοί στο Βαθύ συνοδεύονται από σημαντική ποικιλία καμένων σπόρων, καρπών και φρούτων, κελυφών οστρέων και υπολειμμάτων κατανάλωσης χερσαίων και θαλάσσιων πόρων, το InfAstTiME θα μελετήσει τον ρόλο αυτών των οικολογικών στοιχείων στην καθημερινή ζωή της προϊστορικής κοινότητας καθώς και στη διαδικασία της ταφής, προκειμένου να ρίξει φως στον κύκλο των τελετουργικών πράξεων με τις οποίες οι ζώντες τιμούσαν τα νεκρά βρέφη της κοινότητας. 

Ιστοσελίδα της έρευνας: https://vathy.project.uoi.gr/vathy_astypalaia_archaeological_project/

Ιστοσελίδα προγράμματος: (υπό κατασκευή)

 Το πενταετές πρόγραμμα αρχαιολογικών και γεωλογικών ερευνών στο σύμπλεγμα σπηλαίων της θέσης Απήδημα διεξάγεται από το Νορβηγικό Ινστιτούτο Αθηνών. Τη διεύθυνση του προγράμματος έχουν από κοινού οι Κ. Χαρβάτη (University of Bergen) και Β. Τουρλούκης (Παν/μιο Ιωαννίνων) και το πρόγραμμα χρηματοδοτείται κυρίως από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC AdG “Our first steps to Europe: Pleistocene Homo sapiens dispersals, adaptations and interactions in South-East Europe”). Η παλαιολιθική ανασκαφή στο Απήδημα διερευνά αρχαιολογικά και παλαιοανθρωπολογικά κατάλοιπα εξέχουσας σημασίας για την κατανόηση της ανθρώπινης εξέλιξης, τη μελέτη των πρώιμων μετακινήσεων του Homo sapiens και την κατοίκηση της ελλαδικής χερσονήσου κατά την Εποχή του Λίθου. Παλαιότερες έρευνες (1978-1985) είχαν φέρει στο φως έναν γυναικείο σκελετό (σπήλαιο Γ), αλλά και δύο κρανία (σπήλαιο Α), εκ των οποίων το ένα ανήκει στο είδος των Νεάντερταλ, ενώ το δεύτερο ταξινομήθηκε σε μελέτη του 2019 ως Homo sapiens -το αρχαιότερο γνωστό δείγμα ανατομικά σύγχρονου ανθρώπου στην Ευρασία. Το νέο πρόγραμμα ερευνών έχει δύο κύριους στόχους: (1) επανεξέταση των ερευνητικών ερωτημάτων που έχουν προκύψει από τα ευρήματα που ήρθαν στο φως κατά την πρώτη φάση ερευνών (1978-1985), και (2) επέκταση των ερευνών της πρώτης φάσης με στόχο τη διαλεύκανση των νέων ερευνητικών ερωτημάτων που προκύπτουν από τις πρόσφατες μελέτες του υλικού.

Το νέο πενταετές πρόγραμμα περιλαμβάνει ανασκαφές σε 4 από τα 5 σπήλαια, τοπογραφική αποτύπωση της θέσης με γεωδαιτικούς σταθμούς, τρισδιάστατο σαρωτή και drone, καθώς και εκτεταμένη δειγματοληψία για γεωαρχαιολογικές, γεωχημικές και παλαιο-περιβαλλοντικές αναλύσεις (μικρομορφολογία, μελέτη φυτολίθων, aDNA ιζημάτων) και χρονολογήσεις (ESR, pIRIR, TL, 14C). Με την προσθήκη, για πρώτη φορά, νέων δεδομένων από το σπήλαιο Δ, τα οποία αποδίδονται μάλλον στις ύστερες φάσεις της τελευταίας παγετώδους περιόδου, τα αρχαιολογικά σύνολα του Απηδήματος διαφωτίζουν ένα χρονο-πολιτισμικό φάσμα της Μέσης και Ανώτερης Παλαιολιθικής εξαιρετικά σημαντικό για την κατανόηση της κατοίκησης, όχι μόνο στη Μάνη αλλά και στον ευρύτερο χώρο της ελλαδικής και νότιας βαλκανικής χερσονήσου.

 Το πενταετές ερευνητικό πρόγραμμα MedMus, υπό τη διεύθυνση της Παναγιώτας Αναγνώστου (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και της Séverine Gabry-Thienpont (Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών της Γαλλίας/CNRS), πραγματεύεται τη μουσική παραγωγή στη λεκάνη της Μεσογείου από τον 19ο στον 21ο αιώνα, εστιάζοντας στις τεχνολογίες του ηλεκτρισμού και της ηχογράφησης, τις κάθε είδους κυκλοφορίες και αναπαραστάσεις. Η έρευνα δομείται πάνω σε τρεις αλληλένδετους άξονες: 1/ Μουσική παραγωγή στη Μεσόγειο: ιστορία και διαδρομές της εμπορικής μουσικής, 2/ Κληρονομιά και Archive-it-yourself και 3/ Τεχνικές και Αισθητικές Μήτρες της Μουσικής.

Συνδυάζοντας την Ιστορία, την Ανθρωπολογία και τη Μουσικολογία, με τη συνεργασία 24 ερευνητών από 7 χώρες της Μεσογείου, το πρόγραμμα εξετάζει τα δίκτυα και τις ανταλλαγές σε πολλαπλά επίπεδα (δρώντα υποκείμενα, θεσμικές αλλαγές, καλλιτεχνικές εκφράσεις, τεχνολογικά μέσα κ.ά.) που διαμορφώνουν ένα διακριτό ερευνητικό πεδίο πρόσφορο για μια κοινωνική και πολιτισμική ιστορία του σύγχρονου μεσογειακού κόσμου. Το πρόγραμμα MedMus υποστηρίζεται από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, το Ινστιτούτο Εθνολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας (IDEAS, CNRS, Aix Marseille Université), τη Γαλλική Σχολή Αθηνών (EFA), τη Γαλλική Σχολή της Ρώμης (EFR) και το Γαλλικό Ινστιτούτο Ανατολικής Αρχαιολογίας (IFAO) και έχει λάβει την πιστοποίηση του Δικτύου των Γαλλικών Σχολών του Εξωτερικού (Label ResEFE).

Θεματικό τεύχος περιοδικού (πρώτη δημοσίευση αποτελεσμάτων): ESMA 2025, n°26, τεύχος διαθέσιμο στο σύνδεσμο: https://journals.openedition.org/esma/7146

Ιστότοπος: https://www.efrome.it/en/research/research-themes/program-detail/medmus

Ερευνητική και επιστημονική τεκμηρίωση στο πλαίσιο δημιουργίας του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου Δημητσάνας που περιλαμβάνει την τεκμηρίωση των αντικειμένων που πρόκειται να εκτεθούν, την τεκμηρίωση του αρχείου φωτογραφιών του Μιχαλάκη Παναγόπουλου (1888-1956), τη δημιουργία πολυμεσικών εφαρμογών και τον εμπλουτισμό του Αρχείου Προφορικών Μαρτυριών και Ιστοριών Ζωής Δημητσάνας.

Η υλοποίηση του έργου ξεκίνησε το 2021 με την ένταξή του στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Πελοπόννησος 2014-2020» και συνεχίζεται πλέον με την ένταξή του στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Πελοπόννησος 2021-2027».

Αρμόδια Υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού για την υλοποίηση του έργου είναι η Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και στις εργασίες για τη δημιουργία του Μουσείου συμμετέχει ο Επίκουρος Καθηγητής Λαογραφίας και Ανθρωπολογίας (Υλικός Πολιτισμός) Γιάννης Ν. Δρίνης.
Περισσότερα: ΕΔΩ.

Οι δύο θέσεις που επελέγησαν στο πλαίσιο του παρόντος προγράμματος τυχαίνει να είναι δύο από τις εμβληματικότερες θέσεις του αρχαίου κόσμου. Το Iερό των Καβείρων που συγκαταλέγεται στα αρχαιότερα και μακροβιότερα ιερά του αιγαιακού νησιωτικού κόσμου ιδρύθηκε προς το τέλος του 8ου αι. π.Χ. και αποτέλεσε ζωτικό κέντρο μυστηριακής λατρείας μέχρι και την  Ύστερη Αρχαιότητα. Η δε Ηφαιστία αποτελούσε τη δεύτερη σημαντικότερη πόλη του νησιού, που μαζί με τη Μύρινα προσέδωσαν στο νησί την προσωνυμία δίπολις.

Aντικείμενο μελέτης αποτελεί η αττική κεραμική των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων που ήρθε στο φως από τις δύο προαναφερόμενες θέσεις τόσο κατά τη διάρκεια των παλαιότερων ανασκαφών από πλευράς της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής όσο και των πλέον πρόσφατων συστηματικών ανασκαφών που διεξήγε η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λέσβου.

Ακαδημαϊκή Υπεύθυνη: Κλεοπάτρα Καθάριου

Χρηματοδότηση: Υπουργείο Ναυτιλίας & Νησιωτικής Πολιτικής / Γενική Γραμματεία Βορείου Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής.

Διάρκεια: 2024 – σήμερα

Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία - Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. 

Ακαδημαϊκοί υπεύθυνοι: καθ. Ανδρέας Βλαχόπουλος (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), ομ. καθ. Βασίλης Λαμπρινουδάκης (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Δρ. Ξένια Χαραλαμπίδου (Πανεπιστήμιο Άμστερνταμ).

Διάρκεια: 2015-σήμερα.

Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία - Ανασκαφή Ακρωτηρίου Θήρας. 

Ακαδημαϊκός Υπεύθυνος: καθ. Ανδρέας Βλαχόπουλος Διάρκεια: 1996-σήμερα

Συμμετοχή στην έρευνα και συνδιαμόρφωση των δραστηριοτήτων της Ερευνητικής ομάδας του Ερευνητικού Κέντρου «Anthropologie et Histoire des Mondes Antiques» (ΑΝΗΙΜΑ) στο Παρίσι. Στο πλαίσιο αυτό, οργανώθηκαν τα προγράμματα: «Le monde d’Arrien», «Les femmes en Orient romain», «Passeurs de culture», «Philostrate et les vies des Sophistes»

Υπεύθυνος: Η. Κουλακιώτης

Διάρκεια: 2015 έως σήμερα

Ιστότοπος: www.anhima.fr

Το διετές ερευνητικό πρόγραμμα «Κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες της εποχής των παγετώνων 30,000-20,000 χρόνια πριν από σήμερα: διερευνώντας τη Γραβέττια περίοδο στην Ελλάδα», υλοποιήθηκε στα πλαίσια της «Χρηματοδότησης Βασικής Έρευνας» του ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ., με επιστημονικώς υπεύθυνο τον επικ. καθ. Β. Τουρλούκη. Το έργο επικεντρώθηκε σε ανασκαφικά σύνολα λίθινων και οστέινων τεχνέργων από δύο θέσεις που χρησιμοποιήθηκαν ως μελέτες περίπτωσης: το σπήλαιο της Καστρίτσας στην Ήπειρο και της Γράβας στην Κέρκυρα. Ο κύριος στόχος του προγράμματος ήταν να επαναξιολογήσει το πολιτισμικό υλικό από αυτές τις δύο μελέτες περίπτωσης, να προσφέρει μια λεπτομερή μελέτη των οστέινων αντικειμένων από την Καστρίτσα, και να ελέγξει δύο υποθέσεις: 1) αν το υλικό της Καστρίτσας μπορεί να αποδοθεί με ασφάλεια στη Γραβέττια, ή όχι, και 2) αν το λιθοτεχνικό σύνολο της Γράβας αποδίδεται σε μια πολιτισμική ενότητα της τελικής Ανώτερης Παλαιολιθικής (τελική Γραβέττια / Επιγραβέττια φάση). Η έρευνα προσφέρει νέα στοιχεία για τις κοινωνίες των κυνηγών-συλλεκτών κατά την ύστερη Ανώτερη Παλαιολιθική, αποκαλύπτοντας μέχρι τώρα άγνωστες πτυχές της συμπεριφορικής μεταβλητότητας στον «Γραβέττιο κόσμο», από μια περιοχή που παρέμεινε για πολύ καιρό σιωπηλή όσον αφορά την οικονομία, την οικολογία και τα πρότυπα κατοίκησης κατά τη διάρκεια αυτής της σημαντικής χρονο-πολιτισμικής ενότητας.

Ιστότοπος: https://gravettian.project.uoi.gr/el/home_gr/

Χρηματοδότηση: Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών και Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδας.

Επιστημονικοί υπεύθυνοι: Γιώργος Κοκκώνης (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και Christophe Corbier. Μέλη ερευνητικής ομάδας: Παναγιώτα Αναγνώστου, Δημήτρης Γιαννιώδης, Νίκος Σιγάλας.

Ερευνητικό πρόγραμμα και συγγραφή πραγματείας (με τον δρ. Γ.Κολύδα) στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος του Ινστιτούτου Ελληνικής Μουσικής Κληρονομιάς.

Ακαδημαϊκός Υπεύθυνος: Λάμπρος Φλιτούρης

Διάρκεια: 2023-2024

https://iemk.gr/pragmateies/

Ερευνητικό πρόγραμμα της Περιφέρειας Ηπείρου για την μελέτη της ιστορίας της ηπειρωτικής διατροφής και της σύγχρονης αξιοποίησής της.

Ακαδημαϊκή υπεύθυνη: Αναστασία Μπαδέκα (Τμήμα Χημείας, Παν.Ιωαννίνων)

Μέλος ερευνητικής ομάδας: Λάμπρος Φλιτούρης

Διάρκεια: 2020-2024

Το πρόγραμμα αποτελεί συνεργασία του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων με το Δήμο Ευρώτα και το Ινστιτούτο της Σπάρτης και χρηματοδοτείται από την Ελληνική Επιτροπή 1821-2021 και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ακαδημαϊκός Υπεύθυνος: Χρήστος Σταυράκος

Διάρκεια: 2021-2023

Το πρόγραμμα υλοποιήθηκε στο πλαίσιο «Ανοιχτή Καινοτομία στον Πολιτισμό» της Γενικής Γραμματείας για την Έρευνα και Καινοτομία.

Ακαδημαϊκός Υπεύθυνος: Χρήστος Σταυράκος

Διάρκεια: 2020-2022

Ιστότοπος: https://bessarion.gr/